آنمي به حالتي اطلاق مي شود كه ميزان هموگلوبين يا هماتوكريت كمتر از حد
طبيعي بوده و جوابگوي نياز بدن ازنظرتامين اكسيژن نباشد. كمخوني مي
تواند نسبي يا مطلق باشد. كم خوني مطلق زماني است كه توده ي گلبول
قرمزكاهش يافته باشد. و كمخوني نسبي به حالتي گفته مي شود كه حجم
پلاسما افزايش يافته باشد.
علل كم خوني به دو دسته پاتوفيزيولوژيك عمده تقسيم ميشود:
1.اختلال در گلبول هاي قرمز
2.افزايش تخريب اريتروسيت ويا از دست دادن خون به ميزان بيشتر از
توانايي توليد مغز استخوان براي جايگزيني آن
روش ديگرطبقه بندي كم خوني برمبناي شكل ظاهري گلبول قرمزبه صورت
ماكروسيت،نرموسپيتيك ياميكروسيتيك بوده كه ميتوانددرتشخيص افتراقي
كمك كننده باشد.
نشانه هاي باليني :
نشانه هاوعلائم باليني آنمي ناشي از كاهش تحويل اكسيژن به بافت ها بوده و
به كاهش هموگلوبين وحجم خون وسرعت ايجاد تغييرات بستگي دارند. به
طور كلي بيماران آنمي ازخستگي زودرس وتنگي نفس هنگام فعاليت و
همينطور از ضعف،سرگيجه،طپش قلب و سردرد شكايت مي كنند
.
يافته هاي فيزيكي شايع عبارتند از: رنگ پريدگي، نبض كوبنده و سريع، كاهش
فشارخون،تب خفيف وابسته به جاذبه وسوفل سيستوليك(صدا هاي
غيرطبيعي قلب)
كمخوني فقر آهن:
اريتروپويزز پاسخ تكثيري مغز استخوان اريتروئيد در برابركم خوني است و
درآن هم تحريك مناسب مغز استخوان سالم توسط اريتروئيد و هم وجود
مقاديركافي ذخيره آهن نقش دارند و اشكال در هركدام از اين اجزاء موجب
بروز كم خوني ناشي از كاهش تكثيريا فقرآهن مي شود.
كمخوني ناشي از تكثيرغالبا در بيماراني مشاهده مي شود كه مبتلا به
نارسايي كليه، تخريب مغز استخوان، كمبود آهن وحالات التهابي حاد ومزمن
هستند
شدت كم خوني و ميزان ذخيره آهن پاسخ تكثيري اريترون را تعيين مي كند.
در پاسخ به كاهش تحويل اكسيژن سلولهاي بينابيني دورلوله اي كليه
اريتروپويتين توليدمي كند. وقتي سطح هموگلوبين به پايينتراز 100 گرم در
ليتربرسد غلظت اريتروئيداستخوان به طورلگاريتمي افزايش مي يابدوسبب
تحريك تكثياريتروئيددر مغزاستخوان مي شود وتوليد گلبول قرمز را چندين
برابر مي كند.
كمخوني به علت ازدست رفتن خون دربيماري كه مغزاستخوان سالم وذخيره
آهن طبيعي داردمعمولادرعرض 7 تا 10روزتوليدگلبول قرمزرا به 2 تا 3
برابرمي رساند. درمبتلايان به كمخوني هاي همولتيك سطوح بالاتر توليد
گويچه قرمز مشاهده مي شود، چرا كه در اين بيماران مغز استخوان درحفره
مغز استخوان گسترش مي يابد درواقع سطح توليد بيش از 5 تا 6
برابرطبيعي را مي توان درمبتلايان به كمخوني همولتيك مادرزادي و نقص
هاي ارثي ساخت هموگلوبين مشاهده كرد. در اين پاسخ منبع آهن نقش
كليدي دارد قسمت اعظم آهن مورد نياز براي اريتروپويززپايه ازگلبول قرمز
به دست مي آيد. آهن اين گويچه هاتوسط دستگاه رتيكولواندوتليال دوباره
به چرخه بدن بازمي گردد اين آهن توسط ترانسفرين پلاسما منتقل مي گردد.
قسمت اعظم مولكول ترانسفرين مملو از آهن به گيرنده خاصي درسطح پيش
سازاريتروئيد متصل شده سپس به درون آنها راه مي يابند، بعد ازآن آهن
اين مولكولها آزاد شده مجموعه ترانسفرين مجددا به گردش خون آزاد مي
تا چرخه انتقال كامل گردد. پيش سا زاريتروئيد ازآهن تحويل داده شده براي
ساخت هموگلوبين استفاده كرده مازاد آن را به شكل فريتين ذخيره مي
نمايد، مقدار كمي ازآهن توسط الحاق درآنزيم هاي هم و ذخيره فريتين
برداشت مي شود مقدار آهن تحويل داده شده به مغز استخوان و برداشت
شده ازآن توسط عوامل متعددي تعيين مي شود از آن جمله مي توان به اين
موارد اشاره كرد :
1)سطح ذخاير آهن
2)مقدار آهن متصل به ترانسفرين
3)جريان خون مغز استخوان
4)تعداد پيش سازهاي مغز استخوان اريتروئيد وميزان بروز جايگاه هاي اشغال شده گيرنده هاي ترانسفرين
تعداد پيش ساز و بروزگيرنده هاي ترانسفرين در سطح سلول مستقيما تحت
تاثير ميزان تحريك اريتروپويتين قرار مي گيرد. در سمت تحويل آهن مقدا
ر آهن موجود براي انتقال بستگي به منابع دردسترس تامين آهن دارد. كه
شامل مقدار ذخاير آهن رتيكلو اندوتليال، مقدارآهن دريافتي و ميزان جايگزيني
است .براي دستيابي به پاسخ تكثيري حداكثر مقدار آهن و تحريك
اريتروپويتين بايد متعادل باشند. كاهش ذخيره آهن به مواردي اطلاق مي
شود كه بين نيازهاي فيزيولوژيك طبيعي مثل رشد بدن، از دست رفتن خون
قاعدگي و بارداري و سطح دريافت آهن از رژيم غذايي تعادل وجود نداشته
باشد. كمخوني فقر آهني كه با گويچه هاي قرمز هيپوكروم ـ ميكروسيتي
همراه باشد نشان مي دهدكه زماني طولاني از تعادل منفي آهن گذشته است و
شدت كمخوني به حدي است كه توليد سلول هاي با ميزان هموگلوبين ناكافي
را تحريك كرده است ميزان بروز هر يك از اين حالات در هر جامعه بستگی
به مقدار و نوع منبع آهن،رژيم غذايي،كارايي جذب آهن و بروز شرايط بيماري
كه منجربه از دست رفتن آهن مي شوددارد.
تظاهرات باليني :
يافته هاي باليني مي تواند ناشي ازعلت زمينه اي از دست دادن خون، تظاهرات
عمومي كمخوني يا كمبود آهن باشد وعبارتند از :
پاراستزي مثل كرختي،سوزن سوزن شدن، آتروفي اپيتليوم زبان همراه با
سوزش يا درد شكاف يا زخم دهان، گاستريت مزمن پيكا يا اشتياق به
خوردن مواد غيرمعمول مثل خاك يا يخ ،ناخنهاي مقعريا قاشقي، بلع مشكل
بدليل وجود پرده بافتي يا تنگي نسبي در محل اتصال مري به هيپو فارنكس
وهمچنين اسپلنومگالي به طور نسبي ناشايع اند .
بررسي آزمايشگاهي آهن :
سنجش اصلي منابع آهن كه در تشخيص باليني به كار مي روند عبارتند از:
آهن سرم، ظرفيت اتصال آهن به ترانسفرينTIBCوسطح فريتين سرم
سايربررسي شامل:مشاهده آسپيراسيون مغز استخوان يا نمونه بافتي آن از
نظر ذخاير آهن رتيكلو اندوتليال وپروتوپورفيرين سيدروبلاستها وگويچه
هاي قرمز و سطوح گيرنده ترانسفرين سرم مي باشد اندازه گيري باز
چرخش آهن پلاسما وجذب آهن نيزبا استفاده ازمقادير ناچيزآهن راديواكتيو مقدور است
تشخيص افتراقي:
كم خوني فقرآهن را بايداز سايركم خوني هاي ميكروسيتيك يا هيپوكروم
افتراق داد كه شامل صفت تالاسمي ،بيماريهاي مزمن و كمخوني
سيدروبلاستيك مي باشند. ذخيره آهن مغز استخوان و فريتين سرم در فقر
آهن كاهش مي يابند، درحاليكه درسايرموارد طبيعي يا افزايش يافته است..
عوارض كم خوني ناشي از فقر آهن در كودكان :
آهن براي رشد مطلوب و فراهم آوردن زمينه مناسب براي يادگيري در
دوران تحصيل ضروري است. كمبود آهن در دوران شيرخوارگي و در اواي
ل كودكي غيرقابل جبران است ولي كم خوني ناشي از فقرآهن در كودكان زير
2 سال و كودكان سنين مدرسه با تاخير رشد خفيف همراه است. در درمان
كم خوني موجب افزايش سرعت رشد مي شود.كم خوني در كودكان موجب
احساس ضعف وخستگي، دوري از فعاليت بدني و ورزش و بي حوصلگي و
بي تفاوتي مي شود. ضريب هوشي كودكان با فقرآهن5 تا10امتياز كمتر از
حد طبيعي برآورد شده است. دادن آهن به كودكان كم خون موجب كاهش
ابتلابه بيماري عفوني مي شود.
پيشگيري و كنترل كم خوني ناشي از فقرآهن :
ابتلا به بيماري عفوني موجب كاهش اشتها شده و درجذب و استفاده از مواد
مغذي اختلال ايجاد كرده و در نتيجه مواد مغذي ازجمله آهن كاهش مي يابد.
رعايت اصول بهداشت فردي ازجمله شستن كامل دستها با آب و صابون قبل
از تهيه و مصرف غذا و پس از اجابت مزاج، به منظورجلوگيري از ابتلا به
آلودگي هاي انگلي ،از اقداماتي است كه بايد مورد تاكيد قرارگيرد. غني سازي
مواد غذائي با آهن يكي از روش هاي عمده و موثر براي كاهش كمبودآهن و
كم خوني ناشي از فقرآهن درجامعه است.
تدابير درماني :
اصل اول دردرمان شناخت و تصحيح عامل زمينه اي است .
دادن آهن فرو به صورت خوراكي در حدود 200 ميلي گرم در روز در سه
دوز بين غذا موجب جذب 40 تا 60 ميلي گرم آهن در روز مي شود كه همراه
با آهن توليد شده از دريافت و برداشت گلبول قرمز پير به ميزان 2تا 3 براب
ر طبيعي كفايت مي كند. بهترين روش پيگيري درمان اندازه گيري همو گلوبين
است كه بايد بعد از روز پنجم1/0تا 2/0 گرم در دسي ليتر در روز و هر3
هفته حداقل 2 گرم در دسي ليتر افزايش يابد. بعد از طبيعي شدن هموگلوبين
درمان براي حداقل 2 ماه ديگر ادامه يابد .